مصدق در اوج تحریم، تورم را در حدود ۸ درصد نگه داشت

گروه سیاسی: فشارهای تحریمی در دوره نخست‌وزیری دکتر مصدق، به مراتب سنگین‌تر از فشارهای تحریمی امروز علیه اقتصاد ایران بوده است.
 ‌دکتر فرشاد مومنی، استاد تمام اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی، در مراسم رونمایی از کتاب «مصدق بدون نفت» که به مناسبت یکصد و چهل و چهارمین سالروز تولد دکتر محمد مصدق و به قلم دکتر رسول رئیس‌جعفری نگاشته شده، در موسسه مطالعات دین و اقتصاد، سخنانی ایراد کرد. بخش‌هایی از سخنان ایشان را به گزارش جماران در ادامه می‌خوانید:

برای ساختن ایران بهتر، اصلاح را از خودمان آغاز کنیم
شما افراد بسیاری را می‌بینید که از سر استیصال و همزمان با نگرانی شدید درباره اوضاع و احوال کشور، ملتمسانه از این و آن می‌پرسند که برای ایران چه باید کرد. پاسخ دکتر مصدق، در شرایطی که او تجربه کرد و از جهات پرشماری پیچیده‌تر و خطیرتر از شرایط کنونی بود، این بود که اگر می‌خواهید ایران بهتری داشته باشیم، اعتلا را باید از خودمان آغاز کنیم. این یک ادب قرآنی است. خداوند در قرآن آورده است که تغییر در سرنوشت هر قومی ابتدا باید از تغییر در انفس آغاز شود و مصدق از این نظر یک آیه بود. به هیچ وجه فشارهای سیاسی، حبس‌ها، حذف‌ها و فشارهای گوناگون او را از هدفش جدا نکرد. تعبیرهایی از دوران احمدآباد نیز یادگاری از ایشان باقی مانده که مضمون آن این است که اوضاع و احوال ما نسبت به اوضاع و احوال پیامبر گرامی اسلام و همراهان ایشان در شعب ابی‌طالب سخت‌تر نیست.

نرم‌افزار توسعه‌ای مصدق هنوز می‌تواند راهنمای عمل باشد
در مقدمه… کتاب [اقتصاد ایران در دوران دولت ملی]، یک ادعای شگفت‌انگیز مطرح شده است. آن ادعا این است که نرم‌افزارهایی که مصدق در کل دوران زندگی خود برای اعتلای ایران و توسعه فراگیر و همه‌جانبه آن تدارک دیده بود، هنوز هم می‌تواند راهنمای عمل باشد. این مسئله از نظر جهت‌گیری‌ها مطرح است وگرنه تحولات شرایط را نیز باید درک کرد. اما از نظر اصول و مبانی، مصدق نرم‌افزارهایی برای توسعه ایران طراحی کرده که واقعا حیرت‌انگیز و افتخارآمیز است. از همه مهم‌تر این‌که اگر واقعاً ما ایران و جهان را خوب و عمیق بشناسیم، برون‌رفت از شرایط موجود با کمترین هزینه و بیشترین دستاورد امکان‌پذیر خواهد بود. اکنون شاهد هستیم که برخی افراد اظهارنظر می‌کنند و مثلا کل ماجرای تورم شکننده، ظالمانه و ضدتوسعه کنونی در ایران را به جنگ نسبت می‌دهند و می‌گویند باید نقش سیاست‌های مخرب، مشکوک و فاقد اعتبار علمی و تجربی را از این مسئله جدا کرد.

مصدق در اوج تحریم، تورم را در حدود ۸ درصد نگه داشت
می‌خواهم عرض کنم که آقای مهندس بحرینیان عزیز به همراه تعدادی از دوستانشان مستنداتی آورده‌اند که نشان می‌دهد ابعاد فشارهای تحریمی در دوره نخست‌وزیری دکتر مصدق، به مراتب سنگین‌تر از فشارهای تحریمی امروز علیه اقتصاد ایران بوده است. با این حال، میانگین نرخ تورم در تقریبا سه سالی که دکتر مصدق مسئولیت اداره کشور را برعهده داشت، حدود ۸ درصد بود. یعنی در اوج تحریم، تهدید نظامی و همه کارشکنی‌هایی که انگلیس و سایر قدرت‌ها علیه ایران انجام می‌دادند، کسی برای آن شرایط به عنوان مقام مسئول مرثیه‌سرایی نکرد. بلکه مانند یک انسان بالغ و صاحب صلاحیت، آن شرایط را بخشی از واقعیت موجود تلقی کرد و با اتکا به خرد و دانایی توانست چنین کارنامه افتخارآمیزی را ارائه دهد.

مصدق واقعیت تحریم و تهدید را پذیرفت و کشور را اداره کرد
فهرست دستاوردهای خارق‌العاده‌ای که دکتر مصدق از خود به یادگار گذاشته، هنوز تکرار نشده است. هرکدام از این دستاوردها به گونه‌ای نشان می‌دهد که اگر ما خود را به آن ذخیره دانایی و نرم‌افزارهایی که ایشان برای توسعه ایران طراحی کرده مجهز کنیم و همان‌گونه که در کتاب «اقتصاد ایران در دوران دولت ملی» تلاش کرده‌ایم مهم‌ترین آن‌ها را معرفی کنیم، می‌توانیم بسیار کم‌هزینه‌تر و پربازده‌تر از وضع کنونی امور کشور را سامان دهیم. بدبختی این است که در میان منتقدان دکتر مصدق، بیش از آن‌که با نقد علمی مواجه باشیم، با هتاکی، جعل و دروغ‌سازی به نام تاریخ روبه‌رو هستیم. اگر واقعا به زبان علمی نقد می‌کردند، هم برای طرفداران دکتر مصدق سازنده بود و هم برای کشور؛ زیرا کسی قصد بت‌سازی ندارد و قرار نیست اداره کشور به مسابقه زنده‌باد مردگان تبدیل شود. این انسان با آن خودسازی‌هایی که انجام داده بود، صلاحیت خود را نشان داده است.

درباره مصدق باید با سند سخن گفت، نه با هتاکی
یکی از افرادی که در سال‌های اخیر به اصطلاح نقد، اما در واقع هتاکی و جعل و دروغ‌پردازی زیادی درباره دکتر مصدق داشته، مدعی شده بود که مصدق آگاه به زمانه خود نبوده است. من با خودم گفتم این‌گونه نیست که صرفا او بگوید نبوده و من هم بگویم بوده است. کسی که می‌خواهد ادب علمی را رعایت کند، باید اسناد و شواهد ارائه دهد. در شرایطی که بیش از ۹۵ درصد جمعیت ایران در آن دوره بی‌سواد بودند، فردی که دو دوره دکتری داشته، این همه تجربه اندوخته و این حجم از ذخیره دانایی مکتوب از خود بر جای گذاشته است، نمی‌توان درباره او چنین ادعایی مطرح کرد. کسی برای مصدق ادعای الوهیت ندارد، اما اگر مانند یک عالم واقعی، نقص‌ها و کاستی‌های او را نشان دهند، من به سهم خود از آن سپاسگزار خواهم بود. برای مثال، یکی از همین هتاکان در کنار همه هتاکی‌های خود، پرسشی مطرح کرده بود که به نظر من حرف حسابی بود. او می‌گفت اگر مصدق این‌قدر خوب بود و این‌قدر عالی عمل کرده بود، پس چرا دولتش این‌قدر زود خاتمه پیدا کرد؟ با وجود آن‌که این فرد همواره با لحن و مضمونی بسیار نامناسب از دکتر مصدق یاد می‌کند، من این پرسش را منطقی دانستم و از آن استقبال کردم؛ زیرا اگر در تحلیل‌های ما نقصی وجود داشته باشد، چه اشکالی دارد که آن را بپذیریم.

دولت مصدق هفت برابر میانگین دولت‌های زمان خود دوام آورد
لطف خداوند این بود که من در معرض رساله دکتری فخرالدین عظیمی قرار گرفتم؛ رساله‌ای که با عنوان «دموکراسی در ایران» دوره ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲ را بررسی کرده است. در آن پژوهش نشان داده شده که طول عمر متوسط هر دولت در آن ۱۲ سال، کمتر از چهار ماه بوده است. وقتی این واقعیت را در کنار تداوم تقریبا هفت برابری دولت مصدق نسبت به میانگین آن دوره قرار می‌دهیم، با پدیده‌ای واقعا خارق‌العاده مواجه می‌شویم. افزون بر این، اگر کسی امکان برخورد منصفانه داشته باشد، باید توجه کند که دو کودتاگر خارجی با یکدیگر دست به یکی کردند، منابع مالی قابل توجهی در داخل کشور هزینه شد و خدا می‌داند چه بساطی از نظر جنگ شناختی، عملیات روانی و ایجاد شکاف میان مردم به راه انداخته بودند. در این زمینه کتاب بسیار ارزشمند مارک گازیوروسکی نیز قابل مراجعه است. با وجود همه این عوامل، دوره مسئولیت نخست‌وزیری مصدق با کودتایی پایان یافت که جزئیات آن کاملا روشن است و ارتباطی با تعاملات درونی نظام سیاسی نداشت. در چنین شرایطی، این‌که طول عمر دولت او هفت برابر میانگین عمر دولت‌های آن دوره بوده، خود گویای بسیاری از واقعیت‌هاست.

مصدق مناصب اجرایی را ابزار خدمت می‌دانست، نه شکارگاه
اگر نقدهای اصولی مطرح شود، از دل این گفت‌وگوها رشد و اعتلا برای همه ما حاصل خواهد شد. این رشد و اعتلا نیز به ما کمک می‌کند که ایران را بهتر اداره کنیم و هدف ما نیز همین است. اگر از شخصی تقدیر می‌کنیم، به این دلیل است که او بدون مزد و منت، بیشترین تلاش را برای خودسازی علمی و اجرایی انجام داده و خدا رحمت کند که به این سنت دکتر مصدق پایبند بوده است. امروز برخی افراد پست‌های اجرایی را مانند شکارگاه می‌بینند و خدا می‌داند که چه رفتارهایی از خود بروز می‌دهند، اما دکتر مصدق در تمام دوره نخست‌وزیری خود مطلقاً هیچ حقوقی از دولت دریافت نکرد و هزینه تمام اعضای دفتر خود را نیز شخصا پرداخت می‌کرد. با وسواس فراوان این مسائل را رعایت می‌کرد و این موضوع بسیار مهمی است. در تمام مناصبی که به عنوان وکیل، والی یا وزیر بر عهده داشت نیز این سنت را حفظ کرده بود.

بودجه متوازن دولت مصدق در اوج تحریم یک رکورد تاریخی است
در تاریخ اداره اقتصاد ایران، هنوز هم رکورد دکتر مصدق در اوج تحریم و سقوط درآمدهای ارزی حاصل از نفت، در ارائه بودجه متوازن یک رکورد بی‌نظیر به شمار می‌رود. با این اوضاع و احوال، این دستاورد همچنان به قوت خود باقی خواهد ماند. هر زمان که از سطوح بالاتر گفته می‌شود برای اصلاح نظام بودجه‌ریزی کشور فکری شود، همان سیاست‌هایی به عنوان راه‌حل پیشنهاد می‌شود که پرمفسده‌ترین تجربه‌های سیاستی در ایران بوده‌اند. متاسفانه به دلیل فضاسازی‌هایی که این مافیاها ایجاد می‌کنند، اساسا مجالی برای گفت‌وگوی کارشناسی باقی نمی‌ماند تا بتوان از آنان پرسید دقیقا چه کاری انجام می‌دهند. هنگامی هم که می‌خواهند به زعم خود نظام بودجه‌ریزی را اصلاح کنند، هیچ‌یک از هزینه‌های ضدتوسعه، تجمل‌گرا و نابرابرساز حذف نمی‌شود…

امیرکبیر در ساختار دشوار قاجار اصلاحات خارق‌العاده‌ای اجرا کرد
معتقدم واکاوی تجربه‌هایی مانند دوره دکتر مصدق یا اصلاحات امیرکبیر بسیار آموزنده است. اصلاحات امیرکبیر در شرایطی شکل گرفت که رئیس حکومت ناصرالدین‌شاه بود. فقط خدا می‌داند اگر فردی لایق در چنین ساختاری حضور داشته باشد، تنفس برای او تا چه اندازه دشوار خواهد بود. با این حال امیرکبیر توانست با برنامه‌های خارق‌العاده خود، در مدت زمانی کوتاه چنین کارنامه‌ای از خود به جای بگذارد. به جای آن‌که به منتقدان توپ و تشر زده شود و عرصه‌هایی برای نقد مصون از بررسی اعلام شود، بهتر است نشان دهند چه حوزه‌ای وجود دارد که در آن جایی برای نقد وجود ندارد. اگر کسی از سر دلسوزی، شرافت و اتکا به دانش خود برای نجات کشور سخن می‌گوید، اگر تشویق نمی‌شود، دست‌کم نباید تنبیه شود.

آداب کشورداری، براساس تجربه عملی بزرگان این سرزمین  قابل مطالعه است
آداب کشورداری، براساس تجربه عملی بزرگان این سرزمین از امیرکبیر و دکتر مصدق گرفته تا مهندس موسوی، همگی مکتوب و قابل مطالعه است. اگر شیوه‌های اداره کشور اصلاح شود، خواهیم دید که اوضاع تا چه اندازه می‌تواند دگرگون شود. پیش از هر چیز صمیمانه از آقای دکتر رسول رئیس‌جعفری قدردانی می‌کنم. واقعا باید بگویم که کاری که ایشان انجام داده‌اند، یک مجاهدت علمی ایثارگرانه است. در کشوری که علم متقاضی جدی در ساختار قدرت ندارد، چنین تلاش‌هایی جز با ازخودگذشتگی امکان‌پذیر نیست. در شرایطی که شمار دانش‌آموختگان دانشگاهی کشور از ۱۵ میلیون نفر عبور کرده است، تیراژ بسیاری از کتاب‌ها به ۱۰۰ یا ۲۰۰ نسخه رسیده و این واقعیتی تلخ است.

مقابله مصدق با کاپیتولاسیون بر پایه کار علمی و آموزشی شکل گرفت
در سال‌های ۱۲۹۱ و ۱۲۹۲ که دکتر مصدق نخستین متون دانشگاهی خود را منتشر کرد، آثار او سرشار از درایت و آینده‌نگری بود. هنگامی که قصد داشت با کاپیتولاسیون مقابله کند، ابتدا نرم‌افزارهای فکری و علمی لازم را فراهم کرد. برای این کار کتاب‌های درسی نوشت، آن‌ها را تدریس کرد، کادر تربیت کرد و سپس در زمان مناسب توانست آن ایده‌ها را به عمل تبدیل کند.